Er bestaan verschillende soorten angststoornissen, en ze delen een kern: de angst is heftiger, hardnekkiger en beperkender dan de situatie zelf rechtvaardigt. De meest voorkomende zijn de gegeneraliseerde angststoornis, de paniekstoornis, agorafobie, de specifieke fobie, de sociale angststoornis en de separatieangststoornis. Daarnaast liggen een dwangstoornis en posttraumatische stress er dichtbij, al worden die tegenwoordig apart ingedeeld. Hieronder loop je ze rustig langs, zodat je beter herkent wat bij welke vorm hoort.
Handig om vooraf te weten: angst hoort bij het leven. Je hart klopt sneller voor een spannend gesprek, je bent alert in een donkere straat. Van een stoornis spreek je pas als die angst niet meer in verhouding staat, te vaak afgaat en je dagelijks leven begint in te perken.
Wat maakt angst tot een stoornis?
Het verschil tussen normale angst en een angststoornis zit niet in het gevoel zelf, maar in de mate en de gevolgen. Bij een stoornis is de angst intens, komt hij vaak terug en past hij niet bij het werkelijke gevaar. Je gaat situaties uit de weg, je piekert veel, en je leven wordt er kleiner van. Meestal speelt het weken tot maanden.
Wat de meeste angststoornissen gemeen hebben, is een vergelijkbaar mechanisme. Je brein schat iets als gevaarlijk in, je lichaam schiet in de alarmstand, en je gaat dat gevaar vervolgens vermijden. Die vermijding lucht op korte termijn op, maar bevestigt tegen jezelf dat de dreiging echt was. Zo houdt de angst zichzelf in stand. Het verschil tussen de vormen zit vooral in waar die angst zich op richt.
De belangrijkste soorten angststoornissen
Angststoornissen worden ingedeeld naar het onderwerp van de angst. Bij de een draait alles om één concrete situatie, bij de ander om een brede, vage bezorgdheid. Dit zijn de bekendste vormen.
Gegeneraliseerde angststoornis
Bij een gegeneraliseerde angststoornis is de angst niet gericht op één ding, maar verspreid over van alles. Je piekert over je gezondheid, je werk en je geld, en zodra de ene zorg wegvalt, dient de volgende zich aan. Het voelt alsof je maar niet kunt stoppen met tobben, ook al weet je zelf dat het vaak nergens op slaat. Vaak gaat het samen met rusteloosheid, gespannen spieren, slecht slapen en moeite met concentreren. Wil je hier dieper op ingaan, dan lees je meer in dit artikel over leven met de constante bezorgdheid van een gegeneraliseerde angststoornis.
Paniekstoornis en agorafobie
Een paniekstoornis draait om paniekaanvallen: plotselinge golven van hevige angst met klachten zoals hartkloppingen, benauwdheid, duizeligheid en het gevoel de controle te verliezen. Zo'n aanval komt vaak als donderslag bij heldere hemel. Het vervelende is dat je daarna bang wordt voor de volgende, waardoor je alert blijft op elk lichaamssignaal.
Agorafobie hangt hier vaak mee samen. Dan vermijd je plekken waar ontsnappen of hulp krijgen lastig zou zijn als je in paniek raakt: drukke winkels, het openbaar vervoer, soms zelfs buiten alleen zijn. Je wereld wordt letterlijk kleiner, omdat steeds meer plekken op de mijdlijst komen.
Specifieke fobie
Een specifieke fobie is een sterke, aanhoudende angst voor één concreet ding of één situatie. Denk aan hoogte, spinnen, bloed, vliegen, de tandarts of overgeven. Kom je dat tegen, of dreigt het alleen al, dan schiet de angst meteen omhoog en wil je weg. Buiten die situatie kun je je vaak prima redden.
Emetofobie, de angst om over te geven, valt in deze categorie. Kenmerkend is dat je meestal zelf wel weet dat de angst niet in verhouding staat, maar dat dat weten niet helpt tegen het gevoel. Meer over hoe zo'n gerichte angst je leven kan gaan beheersen, lees je in het artikel over de specifieke fobie.
Sociale angststoornis
Bij een sociale angststoornis draait de angst om beoordeeld worden door anderen. Je bent bang om af te gaan, iets doms te zeggen, te blozen of te trillen waar anderen bij zijn. Situaties als een presentatie geven, bellen of een praatje maken op een feestje kunnen dan een beproeving worden. Vaak ga je die momenten uit de weg, of je zit er met veel spanning doorheen.
Het is meer dan verlegenheid. Waar verlegenheid vervelend maar te doen is, kan sociale angst je serieus belemmeren in werk, studie en contact. Herken je dit, dan geeft het artikel over de angst om beoordeeld te worden bij sociale angst meer houvast.
Separatieangststoornis
Bij separatieangst draait de angst om het gescheiden zijn van mensen aan wie je gehecht bent. Je maakt je overmatig zorgen dat hen of jou iets overkomt zodra jullie uit elkaars buurt zijn. Lang werd dit vooral bij kinderen herkend, maar het kan ook op volwassen leeftijd spelen, bijvoorbeeld als sterke onrust wanneer je partner op reis is.
Aandoeningen die er dichtbij liggen
Twee bekende aandoeningen worden vaak in één adem met angststoornissen genoemd, maar staan officieel in een eigen categorie: de dwangstoornis en posttraumatische stress. Ze voelen van binnen sterk aan als angst, en toch is dat onderscheid zinvol.
Bij een dwangstoornis heb je last van opdringerige gedachten en van handelingen die je verricht om de spanning te verlagen, zoals steeds controleren of poetsen. Bij posttraumatische stress ontstaan de klachten na een ingrijpende gebeurtenis, met herbelevingen, nachtmerries en voortdurende alertheid. Beide werden vroeger onder de angststoornissen geschaard, maar staan nu apart omdat ze een eigen verloop en aanpak hebben. Voor jou als lezer telt vooral dit: de grenzen zijn niet altijd scherp, en klachten lopen in de praktijk vaak in elkaar over.
Waarom het onderscheid ertoe doet, en waar het minder uitmaakt
Het is nuttig om te weten welke vorm bij jouw klachten past, want dat helpt bij het kiezen van een behandeling en bij herkenning. Toch is de werkelijkheid rommeliger dan een lijstje. Veel mensen hebben kenmerken van meerdere soorten tegelijk. Een specifieke fobie kan samengaan met paniekaanvallen, en sociale angst en piekeren zitten vaak in elkaars verlengde. Dat is geen teken dat er iets extra mis is, het is heel gewoon.
Bovendien lijken de behandelingen op elkaar. Voor de meeste angststoornissen geldt dat je leert om de angst niet langer te vermijden, maar er stap voor stap naartoe te gaan, zodat je brein ontdekt dat het gevreesde gevaar uitblijft of te dragen is. De precieze naam van je stoornis is dus minder bepalend dan je denkt. Belangrijker is hoe de angst zich gedraagt en wat hem in stand houdt.
Wanneer is het tijd voor hulp?
Merk je dat de angst je dagelijks leven kleiner maakt, dat je dingen laat die je eigenlijk wilt, of dat het piekeren niet meer weggaat, dan is het verstandig om er hulp bij te halen. Je huisarts is een goede eerste stap en kan je zo nodig doorverwijzen naar de GGZ. Angststoornissen zijn goed te behandelen, en hoe eerder je begint, hoe minder ruimte de angst krijgt om zich in je leven te nestelen. Coaching kan daarbij een aanvulling zijn, maar vervangt reguliere zorg niet.
Zit je in een periode met sombere of wanhopige gedachten, wacht dan niet af. Neem contact op met je huisarts, of bel bij acute nood 112 of 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113. Je hoeft daar niet mee te wachten tot het "erg genoeg" is.
Veelgestelde vragen
Hoeveel soorten angststoornissen zijn er?
Er is niet één vast getal, omdat de indeling meermaals is aangepast. In de gangbare classificatie vallen onder de angststoornissen onder meer de gegeneraliseerde angststoornis, de paniekstoornis, agorafobie, de specifieke fobie, de sociale angststoornis en de separatieangststoornis. Dwangstoornis en posttraumatische stress staan nu in een eigen groep, maar liggen er dichtbij.
Kun je meerdere angststoornissen tegelijk hebben?
Ja, en dat komt vaak voor. Klachten overlappen regelmatig en versterken elkaar. Iemand met een specifieke fobie kan bijvoorbeeld ook paniekaanvallen of langdurig gepieker hebben. Dat maakt het niet zwaarder te behandelen, maar het is wel goed om het hele plaatje in beeld te brengen.
Wat is het verschil tussen een fobie en een angststoornis?
Een fobie is een van de soorten angststoornissen, niet iets aparts. Bij een specifieke fobie richt de angst zich op één concreet onderwerp, zoals hoogte of overgeven. Andere angststoornissen, zoals de gegeneraliseerde angststoornis, hebben juist geen duidelijk mikpunt en gaan meer over brede, aanhoudende bezorgdheid.
Zijn angststoornissen te behandelen?
Ja. Angststoornissen horen bij de best behandelbare psychische klachten. De meeste behandelingen draaien om het geleidelijk opzoeken van wat je nu vermijdt, zodat je brein leert dat het gevreesde gevaar meevalt. Wat de precieze vorm ook is, er valt bijna altijd iets aan te doen. Je huisarts of de GGZ helpt je op weg.